Ontmoeting met de Bitukura gorilla-groep

Lang koesterde ik een droom : gorilla's (één der meest bedreigde diersoorten op Aarde) in het wild bestuderen. Hiervoor stipelde ik een route uit die me helemaal tot in het uiterste westen van Uganda bracht. Daar, op de grens met Republiek Congo en Rwanda ging ik op zoek naar één der meest bedreigde diersoorten op Aarde : de berggorilla.  De gorilla is opgenomen in de zogenaamde rode lijst van bedreigde diersoorten. Hiermee geniet de soort een beschermde status. Hij mag niet worden gevangen of gedood. Ook mag er niet worden gehandeld in lichaamsdelen of vlees. Waarom deze mensaap extreem wordt bedreigd is te wijten aan verschillende factoren : Ontbossing en aanwezigheid van teveel mensen door overbevolking zijn de hoofdoorzaken. Het is een bekend verhaal ; commerciële houtkap in combinatie met (de voor Afrika zo typerende) corruptie, zorgt ervoor dat de leefgebieden van de gorilla versnipperd geraaken of verdwijnen. Aanwezigheid van teveel mensen zorgt voor te hoge voedselnood, waarvoor de natuurlijke biotoop massaal wordt opgeofferd aan landbouw. Ontelbare akkers verwoesten het landschap ten koste van het woud. De mens hakt alles weg of brandt het plat. Alsof deze situatie nog niet bedreigend genoeg is, kent de gorilla ook nog het probleem van de jacht door de mens. Sommige Afrikanen lusten gorillavlees. Stropers die op zoek zijn naar bushmeat dringen gemakkelijk in het regenwoud door, via wegen die werden aangelegd voor de houtkap. Gorillavlees wordt ook illegaal uitgevoerd naar Europa, veelal op bestelling van geëmigreerde Afrikanen en vormt slechts een klein onderdeel van de handel in bushmeat.  Voor de gorillapopulaties zijn de gevolgen echter groot. De soort plant zich namelijk niet zo snel voort. Een weggevallen groepslid wordt dus niet meteen vervangen. Met elke gedode gorilla wordt de leeftijdsopbouw van de groep verstoord. Stropers die een moederdier doden, treffen daarbij dikwijls ook de van moerdmelk afhankelijke jongen. Bij het doden van een dominant mannetje, kan de sociale structuur ernstig verstoord raken, waardoor het voortbestaan van de hele groep in gevaar kan komen. De leefgebeiden van door mij gezochte dieren (berggorilla) liggen, net als die van de laaglandgorilla, bovendien in regio's waar gevechtshandelingen plaatsvinden. Militairen doden soms gorilla's om hun rantsoen aan te vullen of om geld te verdienen. Hoeveel gorilla's er nog in het wild voorkomen is niet precies bekend. Gorilla's leven immers in uitgestrekte bosgebieden, waar de mens vooralsnog niet overal kan doordringen. Volgens de meest recente schattingen van de UNEP (United Nations Environmental Program) zijn er momenteel nog ca. 30000 exeplaren van de westelijke gorilla, 3000 exemplaren van de oostelijke laaglandgorilla en zo'n 780 exemplaren van de oostelijke berggorilla.

De expeditie brengt me naar de Gorilla Beringei Beringei, de oostelijke berggorilla. Het leefgebied is redelijk klein en bevindt zich in het Virungagebergte. Ik bekom een felbegeerde permit via de UWA (Uganda Wildlife Authority) en vertrek op 27 mei voor dag en dauw vanuit de uitvalsbasis aan het Lake Bunyonyi richting het Bwindi Impenetrable Forest in Zuidwest-Uganda. Rond 6 uur in de morgen is een ploeg spoorzoekers vertrokken naar de recentste slaapplaats van een gelocaliseerde familie. Vandaar verplaatst de groep zich van zodra de zon opkomt.  De groep die is gelocaliseerd is de "Bitukura"-familie en bestaat uit 14 niet-mensenschuwe dieren.

Het grootste deel van de ca. 780 nog levende berggorillas leeft diep in het woud en wordt zelden waargenomen. We vertrekken richting Kabale en Ruhija om uiteindelijk het Impenetrable Forest te betreden via de Buhoma-doorgang. De tocht biedt schitterende landschappen waarbij de vulkanen Muhabura (4127 m), Gahinga (3474), Sabinyo (3674 m), Bisoke (3711 m), Mikeno (4437 m) en Karisimbi (4507) statig de dag begroetten boven het mistdeken dat de Albertine Rift Vallei bedekt.  

Na een uitgebreide briefing vertekt de voettocht die al snel wordt afgebroekn.  Tot onze grote verbazing botsen we na amper 1 km al op de Bitukura-groep.  De 14 familieleden zijn, na een korte interne machtstrijd die de groep even opsplitste in 9 en 5 stuks, terug samen. Het indrukwekkende alfa-mannetje is makkelijk te benaderen tot zo'n 7 meter en kijkt nauwlettend toe, hoe de jongste telgen spelend door het dichtbegroeide woud razen. De voortplanting der gorillas gaat uiterst langzaam. De vrouwtjes worden rond hun negende levensjaar vruchtbaar.  De jonge berggorilla's verlaten de groep wanneer ze ongeveer elf jaar oud zijn en zwerven twee tot vijf jaar met andere adolescenten rond, voordat ze een nieuwe groep vormen. Een vrouwtje krijgt gemiddeld elke 6 tot 8 jaar na een draagtijd van 8,5 maand één jong. Een vrouwtje krijgt in haar hele leven ongeveer 2 tot 6 jongen in een tijdspanne van 40 jaar. In normale omstandigheden worden mannetjes die een harem hebben van 3 tot 4 vrouwtjes in hun leven de vader van 10 tot 20 nakomelingen in een tijdspanne van 50 jaar. Gezien de extreme similariteit tussen de mens en deze dieren is voorzichtigheid geboden omtrent het overdargen van ziektekiemen. Uiteindelijk kan ik een uur de groep bestuderen en fotograferen.  

Bij het verlaten van de groep bedenk ik hoe precair hun actuele situatie is. Ik besef met een gemengd gevoel van overweldigend geluk en diepe droefnis, dat ook deze situatie weer het gevolg is van de verwoestende menselijke aanwezigheid op deze planeet. De actuele stand van zaken is dat de gorilla-populatie opnieuw groeit, maar het verworden van een juvenile gorilla tot volwassen dier neemt jaren in beslag, het doden ervan een seconde.

Niemand weet, gezien de alarmerende, razendsnelle dramatische veranderingen dat Afrika momenteel ondergaat, wat het lot is van deze dieren.